XVIII. YÜZYILDA OSMANLI İMPARATORLUĞUNUN İSKÂN SİYASETİ VE AŞİRETLERİN YERLEŞTİRİLMESİ
T.T.K. Yayınları 1988
Sayfa : 46, 47- Bir müddet önce Keçiborlu, Geyikli (Geyikler ), Sandıklu ve Çöl-âbât kazalarına tâbi 42 sahipsiz harap köye yerleştirilen Danişmendlü Türkmenleri cemaatlerinden Mevaşiler, Sermayelü, Karalar ve Horbendelü ( Harbendelü ) cemaatleri iskânı kabul etmeyerek eşkıyalığa başlamışlardı. Kanunsuz hareketlerinin önlenerek iskân mahallerine yerleştirilmeleri ve bir miktar nezre bağlanmaları münasip görülerek 1701 yılında Hamid ve Karahisar mutasarrıflarına, Kütahya mollasına, Denizli, Geyikler, ..., ..., Dazkırı, ..., ..., Çöl-âbâd, Sandıklu, ..., ... kadılarına ve Kütahya mütesellimine hükümler gönderilmiştir.
Sayfa : 59, 60, 61- Konar-göçerlerin sahipsiz ve harabe köylere sistemli bir şekilde yerleştirilmeleri her zaman için mümkün olamamıştır. Birçok cemaat iskânlarının kararlaştırıldığı tarihten çok sonra yerleştirilebilmişlerdir. Nitekim konar-göçer Danişmendlü Türkmenleri cemaatlerinden Selmanlu-i Kebir ve Sagir, yine aynı gruba bağlı cemaatlerden Kaşıkçı, Gölegir, Civanişür, Sermayelü, Karalu ve Horbendelü cemaatlerinin Keçiborlu, Geyikler, Sandıklu ve Çöl-âbâd kazalarına iskânları kademeli olarak gerçekleştirilebilmiştir. Mezkûr cemaatlerin zikredilen kazalara tabi 42 harap köye iskânlarına daha 1701 tarihinde karar verilmiş olup, ancak iskân mahallerindeki mera ve tarlaların kendilerine kifayet etmeyeceği iddiası ile yerleşmek istemedikleri görülmüştür. Bunun üzerine iskân mahallerinin tahrir edilerek, iskânın buna göre yapılması hususunda Hamid ve Karahisar-ı Sahip sancaklarına, Kütahya mollasına ve mütesellimine, Denizli, Geyikler, ..., ..., Çölâbâd, Sandıklu kadılarına 1702'de gönderilen bir emir üzerine iskânları için çalışmalara başlanmıştır. Selmanlu-i Kebir cemaati, Yorgalar, Akça-köy, Yüreğil, Gökçelü, Alaca-atlu, Yarımca ve Dombay köylerine iskân olunarak ziraatle uğraşmaları için de toprak tahsis edilmiştir. Diğer cemaatlerden Horbendelü ( Harbendelü, Harmandalu) cemaati Geyikler kazasına tabi Alaçayır Köyünde; Cevanişür cemaatinden Cihanbeylü Mahallesi, Çöl-âbâd kazasında Horu ve Nişir Köylerine; yine aynı cemaatten Çöreklü Mahallesi Halaclu ( Hallaç ) Köyüne; Hacılu Mahallesi Kadılar ve Haydarlu Köylerine; Ocaklu Mahallesi Şeyhkadın Köyüne, Selmanlu-i Sagir cemaati Geyikler Kazasında, Çapalu karyesine iskân olunarak ziraatle uğraşmaları istenmiştir. Kaşıkcı cemaati, Sandıklu kazasında Güre ve Merkebci köylerine yerleştirilmişler; mezkûr köylerin tarla ve mezraları verimsiz olduğu için, Çöl-âbâd kazasında Ergenli köyünde; Haşimlü mahallesi, Göçerli karyesinde; Dervişoğlu mahallesi, Yamanlu köyünde; Velili mahallesi, Doğanlı ve Sarıcova ( Sarıköy ) karyelerinde iskânı kabul etmişlerdir. Bunlardan Karalar cemaati yerleştirilmiş oldukları yerde, arazilerinin çorak olması ve ihtiyaçlarını karşılamaması sebebiyle yerleşememişler, bu yüzden birçokları telef olmuştur. Bu durum karşısında, yakınlarındaki boş ve harap bir durumda olan Engerek ve Okcular adlı mahaller, üzerlerine ilhak edilerek, bu bölgelere de yerleşmeleri sağlanmıştır.
...
.... Bir müddet sonra , daha önce Kütahya'ya iskânları ferman olunan, ancak yerlerinin iskân mahalline uzak olması yüzünden yerleştirilemeyen Danişmendlü Türkmenleri'nden Bıçakcı, Gördengöre ve Fermanlu Mucan adlı üç cemaat, iskânı kabul ettiklerini bildirerek, Geyikli kazasına tâbi Kızıllu, Eğerci-öyük, Tanvudlar ( ? ), Feneş ( ? ), Odaköy, Şuhudlu ve Burkas ( ? ) köylerine yerleşmek istemişlerdir. Ancak tahrir defterine yalnız Kızıllu, Eğerci ve Şuhudlu karyelerinin kayıtlarının bulunması hasebiyle, her cemaat üzerine 2500 kuruş nezr tayin edilerek adı geçen köylere yerleştirilmeleri kabul edilmiştir.
Sayfa : 80- 1701-1702 Yıllarında Keçiborlu, Sandıklu, Geyikler, Çölâbad kazalarında 42 harab köye yerleştirilen Danişmendlü Türkmenlerinden Sermayelü, Karalu, Selmanlu-i Kebir ve Sagir ile Cevanişir cemaatlerinden bir kısmı iskân mahallerini terk ederek çevre kazalarda gezip çeşitli zulm ve teaddide bulundukları için, 1703 tarihinde Anadolu Valisine, eski yerlerine yerleşmeleri hususunda emir verilmiştir.
Sayfa : 81- ... Geyikler tımarını geçmemeyi ...
Doç. Dr. Yusuf HALAÇOĞLU
7 Ağustos 2010 Cumartesi
1429'DA GEYİKLER
GERMİYAN-OĞULLARI TARİHİ ( 1300-1429 )
Atatürk Üniversitesi Yayınları No : 288
Sayfa. 61- Germiyan ili 1429 tarihinde Süleyman Şah'ın oğlu II. Yakup Bey'in vefatı ile tamamen Osmanlılar'a geçmiştir. Germiyan ilini içine alan geniş saha, Kütahya merkez olmak üzere Paşa Livası teşkil edilmiştir. Başbakanlık arşivindeki Kanuni devrine ait 438 nolu tapu defterinde Kütahya'ya bağlı kazalar şu şekilde sıralanmıştır : Kütahya Lâzkiye ( Denizli ), Şıhlu ( Işıklı ), Eğrigöz ( Emet ), Simav, Honaz, Güre, Selendi, Kula , Homa, Geyikler.
Dr. Mustafa Çetin VARLIK
Atatürk Üniversitesi Yayınları No : 288
Sayfa. 61- Germiyan ili 1429 tarihinde Süleyman Şah'ın oğlu II. Yakup Bey'in vefatı ile tamamen Osmanlılar'a geçmiştir. Germiyan ilini içine alan geniş saha, Kütahya merkez olmak üzere Paşa Livası teşkil edilmiştir. Başbakanlık arşivindeki Kanuni devrine ait 438 nolu tapu defterinde Kütahya'ya bağlı kazalar şu şekilde sıralanmıştır : Kütahya Lâzkiye ( Denizli ), Şıhlu ( Işıklı ), Eğrigöz ( Emet ), Simav, Honaz, Güre, Selendi, Kula , Homa, Geyikler.
Dr. Mustafa Çetin VARLIK
DİNAR HALK OYUNLARI
TÜRK HALK OYUNLARI KATALOGU
Kültür Bakanlığı Yayınları- Ankara 1999
2. cilt sayfa 251- SAPPA ( veya ZABBAK ) : Afyonkarahisar'ın Dinar kaza merkezinde ve hususiyle Karataş Köyü'nde tamamiyle raks mahiyetinde de oynandığı için adının " zeybek " ile bir olabileceğini sezinler gibi olduk. Köyde herkesin iyi oynadığı zabbakta 20-25 erkek yer alır. Düğün ve bayramlarda davulla yürütürler.
Karataş Köyünde birkaç oyun çeşidi vardır.Bunlardan ıspaha adındaki kadınlara mahsus olup, düğünde gelin olacak kızın mahcubiyetini gidermek üzere yaptıkları üç oyundan biridir. Öbür ikisi köse ve buhur oyunlarıdır.
3. cilt sayfa 210- Zabbak Oyunu : Afyonkarahisar'ın Dinar İlçesi'nin Karataş Köyünde tamamen raks mahiyetinde Zabbak (Sapa ) adıyla bir erkek oyunu gün görüp, adının zeybek tabirininkalınca bir söylenişi olabileceği ihtimaline yol açmaktadır.
Sayfa 213- ZAPA : Zabbak şeklinde de telaffuz edilen Karataş Köyü ( Afyon-Dinar İlçesine bağlı ) oyunudur.
Mahmut Ragıp GAZİMİHAL
ANADOLU KÖY ORTA OYUNLARI ( Köy Tiyatrosu )
Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü- Ankara 1977
Sayfa 16- Anket yardımıyla adlarını tesbit ettiğimiz oyunlar :
Isbahı : Bolvadin Dereiçi Köyü
Sayfa 104-106- Isbaha oyunu : Denizli Buldan Kadıköy'den Osman Gözen'den tesbit olundu.
Şükrü ELÇİN
TÜRK HALK OYUNLARI
Bugüne Kadar Derlenmiş Halk Oyunlarımız
Sayfa 200- Zabbak - Afyon
Şerif BAYKURT
Kültür Bakanlığı Yayınları- Ankara 1999
2. cilt sayfa 251- SAPPA ( veya ZABBAK ) : Afyonkarahisar'ın Dinar kaza merkezinde ve hususiyle Karataş Köyü'nde tamamiyle raks mahiyetinde de oynandığı için adının " zeybek " ile bir olabileceğini sezinler gibi olduk. Köyde herkesin iyi oynadığı zabbakta 20-25 erkek yer alır. Düğün ve bayramlarda davulla yürütürler.
Karataş Köyünde birkaç oyun çeşidi vardır.Bunlardan ıspaha adındaki kadınlara mahsus olup, düğünde gelin olacak kızın mahcubiyetini gidermek üzere yaptıkları üç oyundan biridir. Öbür ikisi köse ve buhur oyunlarıdır.
3. cilt sayfa 210- Zabbak Oyunu : Afyonkarahisar'ın Dinar İlçesi'nin Karataş Köyünde tamamen raks mahiyetinde Zabbak (Sapa ) adıyla bir erkek oyunu gün görüp, adının zeybek tabirininkalınca bir söylenişi olabileceği ihtimaline yol açmaktadır.
Sayfa 213- ZAPA : Zabbak şeklinde de telaffuz edilen Karataş Köyü ( Afyon-Dinar İlçesine bağlı ) oyunudur.
Mahmut Ragıp GAZİMİHAL
ANADOLU KÖY ORTA OYUNLARI ( Köy Tiyatrosu )
Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü- Ankara 1977
Sayfa 16- Anket yardımıyla adlarını tesbit ettiğimiz oyunlar :
Isbahı : Bolvadin Dereiçi Köyü
Sayfa 104-106- Isbaha oyunu : Denizli Buldan Kadıköy'den Osman Gözen'den tesbit olundu.
Şükrü ELÇİN
TÜRK HALK OYUNLARI
Bugüne Kadar Derlenmiş Halk Oyunlarımız
Sayfa 200- Zabbak - Afyon
Şerif BAYKURT
TÜRK FOLKLOR ARAŞTIRMALARI DERGİSİ'NDE DİNAR FOLKLORU
Sayfa.1415- Dinar'da bozuk düzeni bir tam dörtlü aşağı, bir tam beşli yukarı aralığını veriyordu. Dinar'da mızraba "tezgene" diyorlar.Orada "yürütme" diye bir oyundan bahsettiler, fakat göremedim. Ölçtüğüm bir tefin kutru 31 santim geldi, ikişerden altı takım zili vardı. Derisinin öküz işkembesinden yapıldığını söylediler. Derlememizin en enteresan tefçisini bir ritim harikası gibi o seyahatimizde Dinar'da gördük, çok zengin ritimli ezgiler kaydettik.
Halil Bedii YÖNETKEN, Türk Folklor Araştırmaları Dergisi 4. cilt sayfa 1413 vd.
Not: Bahsedilen yürütme oyunu ve yapılan kayıtlar, Dinarlı değerli araştırmacı hemşehrilerimiz ile onlar aracılığıyla festivale sunumcu olarak katılan Hüseyin Yaltırık gibi değerli araşırmacılarca araştırılıp tespit edilerek, gün yüzüne çıkarılacaktır inşallah.
Sözü edilen tefçinin merhum Tefçi Zele olduğunu tahmin ediyorum. Bilgisi olan açıklarsa öğrenme imkânımız olacak.
M.Doğan Aykanlı
Halil Bedii YÖNETKEN, Türk Folklor Araştırmaları Dergisi 4. cilt sayfa 1413 vd.
Not: Bahsedilen yürütme oyunu ve yapılan kayıtlar, Dinarlı değerli araştırmacı hemşehrilerimiz ile onlar aracılığıyla festivale sunumcu olarak katılan Hüseyin Yaltırık gibi değerli araşırmacılarca araştırılıp tespit edilerek, gün yüzüne çıkarılacaktır inşallah.
Sözü edilen tefçinin merhum Tefçi Zele olduğunu tahmin ediyorum. Bilgisi olan açıklarsa öğrenme imkânımız olacak.
M.Doğan Aykanlı
AFYON VİLAYET TARİHÇESİ'NDE DİNAR
AFYON VİLAYET TARİHÇESİ
Afyon Turizm Derneği Yayınları 1961
Sayfa 8- Romalıların bu yeni Asya eyaletinin merkezi Ephesos ( Efes ) idi. Burada oturan Romalı vali her sene eyaletin mahkeme merkezlerini dolaşarak önemli davalara
bakardı. Adalet işlerinin idaresi için eyalet dokuz bölgeye ayrılmıştı.Ki SYNNADA ( Şuhut ) ile Apameia ( Dinar ) da bu bölgelerden ikisinin merkezi idiler.
İmparator Diokletianus zamanında ( M.S. III. yüzyılın sonları ) ise Asya eyaleti yedi kısma bölünmüştü. ...
...
...
...
Frigya Prima ise, Frigyanın en zengin bölümünü teşkil ediyordu ve merkezi de Apameia idi. Frigler zamanında da bugünkü Dinar'ın bulunduğu yerde KELENE diye anılan bir şehir vardı ki bu şehrin önemli bir Frig merkezi olduğu malumdur. Kelene'nin biraz daha aşağısında kurulduğunu zannettiğimiz Apameia ise Selevkos krallarından Antiokhos Soter tarafından annesinin adına kurulmuştu. Apameia'nın kuruluşundan sonra, Kelene önemini kaybetmiş ve nihayet halkı yavaş yavaş Apameia'ya taşınarak terkedilmiştir. Kelenenin sönmesi pahasına gelişen Apameia ise bir aralık fevkalade inkişaf ederek Ephesos ( Efes ) un rakibi olmuştu. Lakin bu güzel şehrin muhtelif tarihlerde şiddetli depremler yüzünden tahribe uğradığı anlaşılmaktadır.
Tarihte « Onbinlerin Ricatı » hadisesinin hazırlayıcısı Lidya Satrabı genç Keyhusrev'in misafir kalıp rakiplerini aldatmak için günlerce avlandığı ve gene Pers imparatoru Serhas'ın Yunanistan üzerine yürüyen büyük ordusu ile misafir kaldığı zengin Kelene, Büyük İskender'in de günlerce kaldığı bir şehirdi.
Gerek Kelene ve gerekse Apameia şehirlerinin kuruldukları yerleri hatasız bir şekilde tesbit ederek bu mahallerde yapılacak kazıların arkeologlara şöhret sağlayacağına kaniyiz. Hem proto-historya hem de klasik devirlerle uğraşan arkeologları ziyadesiyle tatmin edecek bir istasyon olan DİNAR bakir vaziyette beklemektedir.
Sayfa 17- Herodot'un verdiği bilgiye göre de bu sıralarda Pers imparatorluğu içinde imparatorlardan sonra en zengin adamın o zamanlar "Kelene" diye anılan Dinar'da oturduğu anlaşılmaktadır.
Selevkoslar'ın Anadolu toprakları üzerinde kaderini tayin eden Apameia barışını (M.Ö. 169) önemli saymaktayız. Selevkos kralı 3. Antiokhos Menderes Magnesiası'nda Romalılar'a yenilmiş, Apameia'ya kaçarak orada barış istemişti.
Romalılar'ın Asya eyaletinin merkezi Ephesos'tu ve adalet işlerinin idaresi için eyalet 9 bölgeye ayrılmıştı. Biri Apameia idi.
Sayfa 18- Toplayabildiğimiz paralarıyla müzemizde zengin bir koleksiyon teşkil ettiğimiz Frigya şehirleri: Apameia, Metropolis (Tatarlı),Okokleia (Tatarlı ovasında Nemrut mezarlığı).
Sayfa 11- ... Büyük Selçuklu İmparatorluğunun güzide emirlerinden Bozan ...
Sayfa 12- ... Üçoklar'dan Denizhan'ın oğlu Kınık ...
Haydar ÖZDEMİR, Afyon Vilayet Tarihçesi
Afyon Turizm Derneği Yayınları 1961
Sayfa 8- Romalıların bu yeni Asya eyaletinin merkezi Ephesos ( Efes ) idi. Burada oturan Romalı vali her sene eyaletin mahkeme merkezlerini dolaşarak önemli davalara
bakardı. Adalet işlerinin idaresi için eyalet dokuz bölgeye ayrılmıştı.Ki SYNNADA ( Şuhut ) ile Apameia ( Dinar ) da bu bölgelerden ikisinin merkezi idiler.
İmparator Diokletianus zamanında ( M.S. III. yüzyılın sonları ) ise Asya eyaleti yedi kısma bölünmüştü. ...
...
...
...
Frigya Prima ise, Frigyanın en zengin bölümünü teşkil ediyordu ve merkezi de Apameia idi. Frigler zamanında da bugünkü Dinar'ın bulunduğu yerde KELENE diye anılan bir şehir vardı ki bu şehrin önemli bir Frig merkezi olduğu malumdur. Kelene'nin biraz daha aşağısında kurulduğunu zannettiğimiz Apameia ise Selevkos krallarından Antiokhos Soter tarafından annesinin adına kurulmuştu. Apameia'nın kuruluşundan sonra, Kelene önemini kaybetmiş ve nihayet halkı yavaş yavaş Apameia'ya taşınarak terkedilmiştir. Kelenenin sönmesi pahasına gelişen Apameia ise bir aralık fevkalade inkişaf ederek Ephesos ( Efes ) un rakibi olmuştu. Lakin bu güzel şehrin muhtelif tarihlerde şiddetli depremler yüzünden tahribe uğradığı anlaşılmaktadır.
Tarihte « Onbinlerin Ricatı » hadisesinin hazırlayıcısı Lidya Satrabı genç Keyhusrev'in misafir kalıp rakiplerini aldatmak için günlerce avlandığı ve gene Pers imparatoru Serhas'ın Yunanistan üzerine yürüyen büyük ordusu ile misafir kaldığı zengin Kelene, Büyük İskender'in de günlerce kaldığı bir şehirdi.
Gerek Kelene ve gerekse Apameia şehirlerinin kuruldukları yerleri hatasız bir şekilde tesbit ederek bu mahallerde yapılacak kazıların arkeologlara şöhret sağlayacağına kaniyiz. Hem proto-historya hem de klasik devirlerle uğraşan arkeologları ziyadesiyle tatmin edecek bir istasyon olan DİNAR bakir vaziyette beklemektedir.
Sayfa 17- Herodot'un verdiği bilgiye göre de bu sıralarda Pers imparatorluğu içinde imparatorlardan sonra en zengin adamın o zamanlar "Kelene" diye anılan Dinar'da oturduğu anlaşılmaktadır.
Selevkoslar'ın Anadolu toprakları üzerinde kaderini tayin eden Apameia barışını (M.Ö. 169) önemli saymaktayız. Selevkos kralı 3. Antiokhos Menderes Magnesiası'nda Romalılar'a yenilmiş, Apameia'ya kaçarak orada barış istemişti.
Romalılar'ın Asya eyaletinin merkezi Ephesos'tu ve adalet işlerinin idaresi için eyalet 9 bölgeye ayrılmıştı. Biri Apameia idi.
Sayfa 18- Toplayabildiğimiz paralarıyla müzemizde zengin bir koleksiyon teşkil ettiğimiz Frigya şehirleri: Apameia, Metropolis (Tatarlı),Okokleia (Tatarlı ovasında Nemrut mezarlığı).
Sayfa 11- ... Büyük Selçuklu İmparatorluğunun güzide emirlerinden Bozan ...
Sayfa 12- ... Üçoklar'dan Denizhan'ın oğlu Kınık ...
Haydar ÖZDEMİR, Afyon Vilayet Tarihçesi
FİLİK FİLOK
Rahmetli babam'dan dinlediğimiz, onun çocukluğunda söylenen çok eski bir çocuk şarkısı :
Su kenarında
Yemyeşil kurbağalar
Hafif bir ses olsa
Suya dalarlar
Filiik filook filiik filook
Derine dalıp
Gözden kaçarlar
Filiik filook filiik filook
Sıcak yaz günlerinde
Su kenarı şenlenir
Yeşil sazlar dibinde
Kurbağalar dinlenir
Su kenarında
Yemyeşil kurbağalar
Hafif bir ses olsa
Suya dalarlar
Filiik filook filiik filook
AFYONDA ÖLÜMLE İLGİLİ ADET VE İNANMALAR ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Bircan KALAYCI DURDU
ARAŞTIRMA YAPILAN KÖY VE KASABALAR HAKKINDA GENEL BİLGİ
Afyon ili gerek geçmişteki konumu gerek günümüzdeki yapısı açısından farklı kültürlerin kaynaştığı bir alandır. Geçmişte Hititler, Frigyalılar, Lidyalılar, Persler, Helenistik dönem, Bizans imparatorluğu gibi uygarlıklara sahne olmuştur. Günümüzde de Çerkezler, Muhacirler, Türkmenler, Aleviler, Yörükler, Sünniler, Tatarlar vb. gibi farklı kültürlerin bir arada bulunduğu, dolayısıyla da kültürel yapısı itibarıyla zengin bir yöredir.
Araştırma yapılan kasaba ve köyler hakkındaki genel bilgileri şöyle sıralayabiliriz:
...
...
...
Haydarlı Kasabası
Dinar ilçesine bağlı Haydarlı kasabası ilçeye 11 km. dir. Çölovası ismiyle de bilinen Haydarlı'nın nüfusu 10.000'in üzerindedir. Kendini Türkmen olarak tanımlayan yöre halkı, 1200'lü yıllarda İsfahan'dan geldiklerini iddia etmekte ve asıl yerleşim yerlerinin köyün biraz dışında, batısında olduğunu söylemektedirler.
Kasabada bir devlet hastanesi, bir doktor, 3-4 tane ebe, 1 lise, 1 ortaokul ve PTT bulunmaktadır.
Tarım ( buğday, şekerpancarı, patates, sebzecilik vb. ) ve hayvancılık (koyun, inek) temel geçim kaynaklarını oluşturmakta olup arıcılık amacıyla dışarıdan, özellikle Muğla'dan gelenler de bulunmaktadır.
Kasabadan yurt dışına (Almanya, Fransa,Avusturya vb.) ve başka illere (İstanbul, Denizli vb.) gidenler olmuştur.
Hayvanlarla İlgili Ölüme Yorulan Davranışlar
. Köpek uluması (..., Haydarlı, ...) ölüm olacağına yorulur.
Ev ve Eşya İle İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Ayakkabının ters dönmesi ölüm olacağına (..., Haydarlı) yorulur.
Göksel Olaylarla İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Yıldız kaydığı zaman bir insanın yıldızı düştü, Birisi ölecek (..., Haydarlı, ...) denir.
Yiyecek Maddeleri İle İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Kişinin mahsulü çok olup da şişinirse; ya kazadan ya ölümden, harcayamadan ölür denir (Haydarlı)
. Karpuz ham çıkarsa ölüme yorulur (Haydarlı)
Düşle İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Haydarlıda ölen kişiden bir şey alınması kefen biçeceğine yorumlanır.
. Rüyada çıplak kadın görmek erkek ölüye, çıplak erkek görmek kadın ölüye yorulur (..., Haydarlı,...)
. Rüyada dişin düştüğünü görmek ölüme (..., Haydarlı, ...) yorulur.
. Rüyada evin bir kenarının göçmüş görülmesi o evden (Haydarlı) birinin öleceğine yorulur.
Göz ve Vücudun Herhangi Bir Yerinin Seğirmesi, Kulak Çınlaması
. Gözün seğirmesi ölüme yorulur (..., Haydarlı, ...)
Bir Çocuğun Durmadan Ağlaması
. Bir çocuk durmadan ağlarsa anasının babasının başını yiyecek denir (...,Haydarlı, ...).
Bir Kimsenin Bitlenmesi
. Bir kimsenin çok bitlenmesi öleceğine yorulmakla birlikte (Haydarlı, ...), ...
Hastada Görülen Psikolojik ve Fizyolojik Belirtiler
. Ölecek kişinin belirtilerinin herkeste aynı olmamakla beraber yüzünün ... beyazlaştığı (Haydarlı), ... söylenir.
. Ölecek kişinin ..., dili morarır (Haydarlı).
. Ölecek olan bazı hastaların ... . Elleri ayakları düşer, salınır (Haydarlı), ...
. Ölecek kişi gözünü bir yere diker (..., Haydarlı, ...), ...
B. Ölümü Uzaklaştırmak, Ölümden Kaçınmak İçin Alınan Tedbirler
Belli Gün ve Zamanlarla İlgili Kaçınmalar
. ..., salı ve cuma günlerinin dernek günü olduğuna (Haydarlı) inanılır
. Bir çocuk hasta olursa, durumu tehlikeli bir hasta varsa cuma günleri ocağa tuz atılır (Haydarlı).
. Arife günleri iğne alınmaz, dikiş dikilmez (Haydarlı, ...). Arife günleri iğne alırsan kefen dikmeye (Haydarlı), ... yorulur.
. Gece sakız çiğnenmez(..., Haydarlı). Ölü eti (..., Haydarlı, ...) çiğnendiği söylenir.
. Sabah güneş doğasıya yatmak iyi karşılanmaz, sabah erken kalkıp namazını, abdestini alırsan belki cenazen kapına gelir denilir (Haydarlı).
Rüyalarla İlgili Kaçınmalar
Düşte görülüp de ölüm ya da bir felaket getireceğine yorulan olayların gerçekleşmemesi için, birtakım pratiklere başvurulur.
. ..., sadaka ( Haydarlı, ...), ... dağıtılır.
Diğer Kaçınmalar
. Çocuğun ismini aldığı kişi hastalanırsa, sakatlanırsa vb. durumlarda o adın çocuğa yaramadığı düşüncesiyle isim değiştirilir (Haydarlı).
ll. ÖLÜM SIRASI
A. Bir Hastanın Öleceği Anlaşıldığında Uygulanan Adet ve İnanmalar
. Öleceği anlaşılan kişinin yanına Kur'an okumasını bilen birisi (..., Haydarlı,...) çağrılır.
. Öleceği anlaşılan kadının 2-3 gün önceden ellerine saçlarına kına yakılır ( ..., Haydarlı,...). Fadime Ananın kına yakmış olması ve kınanın cennetten çıkmış olması gibi nedenlerle kına yakılır (..., Haydarlı)
. Azrail ayakucundan geldiği için ayakucunda oturanlar kaldırılır (Haydarlı, ...)
. Öleceği anlaşılan kişiye su verilir (..., Haydarlı,...). Can hortuma gelince varsa zemzem suyu, hacı suyu yoksa evdeki sudan çay kaşığı ile hastanın ağzına dökülmesi gerektiğine inanılır (..., Haydarlı,...).
. Hastanın ölümü yaklaşınca; dili durmuş, ağzına ölüm inmiş denir (Haydarlı).
. Uzun süre hasta can çekerse, herhalde günahı çoktu(...), ettiğini çekiyor (...) derler ama bunu Allah'tan başka kimsenin bilemeyeceği de söylenir (...,
Haydarlı,...). ... . Ruhu güzelse yüzü duru olur, ruhu iyi değilse nasıl olacağı belli olmaz (Haydarlı). Ruhu güzel değilse ettiğini çekiyor derler (Haydarlı ). ...
B. Ölümün Hemen Sonrasında Uygulanan Adet ve İnanmalar
. Ölenin, ölüp ölmediğini tespit etmek amacıyla ağzına, burnuna gelecek şekilde ayna tutulur (Haydarlı, ...).
. Başının altındaki yastık alınır (Haydarlı, ...).
. Ölü tek başına bir odaya konur. Kadın ve erkekler ayrı yerlerde oturur. Ölünün yüzü sadece akrabalara gösterilir (Haydarlı).
. Çenesi çemberle, tülbentle, yazmayla (Haydarlı, ...), mendille (Haydarlı) bağlanabilir.
. Ayakları bir çaputla bağlanır (Haydarlı, ...). ...
. .... Üstüne çarşaf havlu örtülür (..., Haydarlı, ...). ...
. Ölünün karnının şişmemesi için üzerine demir konur (..., Haydarlı, ...). ...
. .... Hastanın ruhu iyiyse öldüğünde yüzü duru olur, ruhu kötüyse ne türlü olacağı belli olmaz (Haydarlı).
. Gözleri açıksa ölen kişi için ..., dünyasına doyamamış (Haydarlı, ...) denir. ...
. Ölümün duyurulması komşuların birbirine haber vermeleriyle, telefonla, sela verilerek yapılır (Haydarlı, ...).
lll. ÖLÜM SONRASI
A. Ölünün Gömülmeye Hazırlanmasıyla İlgili Adet ve İnanmalar
Yıkama
. Kadın ölüyü kadın yıkayıcı, erkek ölüyü erkek yıkayıcı yıkar. Yıkama yapılan yerde çok kalabalık birikmez. Genellikle evin avlusunda uygun bir yerde yıkama yapılır. Kullanılan suyun sıcaklığına soğukluğuna dikkat edilir. Yıkamaya yardım eden kişi sayısı ikiden dörde kadar olabilmektedir. Yıkamada belli malzemeler kullanıldığı gibi bu malzemelerin yıkama işleminden sonra ne yapıldığı da önemlidir.
. Yıkama suyunu kadın ölüye kadınlar getirir. Haydarlı'da erkeklerin yıkama suyunu da kadınlar getirir.
. Ölüyü yıkamaya üç kişi yardım eder. Bir tanesi kazandan aldığı suyu güğümlere (iki güğüm kullanılır) doldurur ve onu suyu dökecek olan kişiye verir. Bir kişi de yıkar (..., Haydarlı, ...). ...
. Ölünün yıkandığı yere ..., teneşir (Haydarlı) denir. ...
. Yıkarken kulplu denen tas (Haydarlı, ...), ... kullanılır
. Yıkarken günlük tütsüsü yapılır (Haydarlı, ...).
. Kazandan artan suyla ölünün çamaşırları yıkanır (..., Haydarlı, ...). ...
. Kazan, yıkama işleminden sonra ters çevrilir (Haydarlı, ...). ...
. Yıkayan kişiye (..., Haydarlı, ...), ... para verilir ...
. Ölü yıkayan kişi önüne önlük (..., Haydarlı, ...), ... takar.
. Trafik kazası geçirenler, yurt dışından gelenler, intihar edenler yıkanmaz (Haydarlı).
Kefenleme
. Kefen önceden alınabilir (..., Haydarlı,...) .... Kefen önceden biçilebildiği gibi (..., Haydarlı,...) ....
. Haydarlı'da kadın kefeni yedi parça olur. Dutak, peşkir, göynek, altına sarılan yedi kat bez, gömleğin içinden sırta örtülen iki bez, çember gibi parçalardan oluşur.
. Kadın kefenlenirken saçları örgülü ise çözülür (..., Haydarlı).
. Kefen sarılan kilim ya da battaniye camiye (..., Haydarlı, ...) verilir yada eve getirilir (..., Haydarlı).
. Kefenden artan parça camiye (Haydarlı) ... verilir.
Tabut
. Ölünün taşındığı araca sal denir (Haydarlı, ...).
. Genç kız ölümlerinde, yeni evli ölümlerinde, ..., üçeteği (Haydarlı) varsa bunlar da tabutun üstüne konur.
B. Ölünün Gömülmesiyle İlgili Adet ve İnanmalar
. .... Akşam ikindi vaktinden sonra ölen kişi ertesi gün gömülür (..., Haydarlı, ...). Yer ve kabir gece misafir almaz (Haydarlı). ...
. Mezarı, akrabalardan 4-5 kişi (Haydarlı) kazarken ... .
. Mezarın uzunluğu, ölünün boyunun... veya bir ip vasıtasıyla (Haydarlı, ...) ölçülerek; bu ölçüden biraz daha fazla olacak şekilde ayarlanır. ...
. Kadın mezarı erkek mezarına göre daha derin kazılır. Kadının mezarı göğüs hizasına kadar, erkeğin mezarı göbek hizasına kadar kazılır (...,Haydarlı, ...). Bunun nedenleri şu şekilde açıklanmıştır: ..., namaz kılarken kadınların elinin göğüs hizasında olması (Haydarlı, ...). ...
. .... Kemik çıkarsa kefenin içine para konularak ve kemikler çıktığı yere bırakılarak mezar kapatılır (Haydarlı). ...
. Mezar kazılırken genellikle mezarın içine ölüyü koymak için ayrıca bir oygu yapılır (..., Haydarlı, ...). ...
. Ölü mezara yönü kıbleye (Haydarlı, ...), ...gelecek şekilde yatırılır. ...
. Ölü oygunun içine yerleştirildikten sonra oygu; eğimli şekilde dizilen tahtalarla (..., Haydarlı, ...), ... kapatılır.... Ağaçların arasına açık kalan kısımlarına çöp (Haydarlı), ... konur. ...
. Mezarın üzerine su dökülür (Haydarlı, ...). Mezarın üzerine dökülen suyu akraba çevresinden bir çocuk (Haydarlı, ...), .... taşır. ...
. Ölü gömüldükten sonra hoca (..., Haydarlı, ...); ... dua okumak amacıyla mezarın yanında kısa bir süre bekleyebilir.
C. Ölünün Gömülmesinden Sonraki Adet ve İnanmalar
. Ölü evinde, başsağlığı ölü evinden ayrılırken dilenir (Haydarlı). ...
Ölü İçin Yapılan Belli Gün ve Yemekler
. ... Haydarlı ve ...' de komşular iki-üç gün yemek getirir.
. Ölünün ardından .... Haydarlı'da yedisi elliikisi yapılır. Belirtilen bu günlerde Kur'an okutulur, komşulara ve akrabalara yemek verilir.
. ... Yedisinde pişi yapılır (Haydarlı).
. Elli ikisinde herkes evinde kendisi dua okur, kurban kesilir (Haydarlı). Elli ikinci günü ölünün etinin yere döküldüğüne, etiyle kemiğinin birbirinden ayrıldığına inanılır (Haydarlı).
. Arife günleri ilk namazda almeç (Haydarlı) dağıtılır. Arife günleri ölülerin geldiğine (Haydarlı), ...inanılır.
. Ölünün giysileri, ayakkabısı vb. yıkanıp temizlenip fakirlere dağıtılır (..., Haydarlı, ...). ...
Yasla İlgili Adet ve İnanmalar
. Yas tutulmakla beraber (..., Haydarlı, ...), .... Ölen kişi genç ise yas daha uzun süre tutulur (Haydarlı, ...). Yas süresi 10-15 gün, 1 ay (Haydarlı), ... sürebilir.
D. Ruhla İlgili Adet ve İnanmalar
. Ruhun ağızdan çıktığına inanılır (..., Haydarlı, ...). ...
. ... Soluk kesilince ruh da kesilir (..., Haydarlı)
. Ruhun ölüm olayından sonra ziyarete geldiğine inanılır (..., Haydarlı, ...). Ruhun, ...arife günleri geldiğine (Haydarlı) inanılır. ...
. Ruh rüyada vücuttan ayrılır (..., Haydarlı).
E. Mezar- Mezarlıkla İlgili Adet ve İnanmalar
. Mezarın ayakucuna ve başucuna tahta dikilir (..., Haydarlı).... Eskiden tahta veya işlenmemiş taşlar kullanılırken şimdi mermer taşlar kullanılmaktadır (..., Haydarlı, ).
. Mezar taşına ana-baba adı, kendi adı, kaç yılında öldüğü, nerede öldüğü yazılır (..., Haydarlı, ...).
. .... Mezar Haydarlı'da ölümünden bir yıl sonra arife günü yapılır.
. Mezarın başına ..., lale (Haydarlı) gibi çiçekler ... dikilir.
. Mezarlıktaki ağaçlar (..., Haydarlı, ...) kesilmez, ....
. Mezarlıktaki ağaçların meyvesi de koparılmaz (Haydarlı, ...).
. Mezar parmakla işaret edilmez, günahtır (..., Haydarlı, ...), ....
. Ölen olunca, mezardan toprak alınıp ölü sahibine yalatılır (Haydarlı).
. ... kadınlar mezar ziyaretine gitmezler; ancak Kur'an okuyabiliyorsa, abdesli ise bazen (Haydarlı) ... gidebilir. ...
KAYNAK KİŞİLER
(Haydarlı): Saim BURAK; lakabı Alagayışlar, yaş 62, eskiden çobanlık yapmış, şimdi çalışmıyor, iki çocuk sahibi, karısı ölmüş, ilkokul mezunu, yörenin yerlisi, yöre dışına gitmiş.
(Haydarlı): Eşe BOZAN; 70 yaşında, eşi yaşamıyor, eskiden ev hanımıymış, şimdi çalışmıyor, okur-yazarlığı yok, yörenin yerlisi, yöre dışına çıkmış.
Türk Halk Kültürü Araştırmaları 1999 Dergisi 64-101. sayfalar
Not : Yazı çok uzun olduğundan, sadece Haydarlı ile ilgili bölümleri alınmıştır.
ARAŞTIRMA YAPILAN KÖY VE KASABALAR HAKKINDA GENEL BİLGİ
Afyon ili gerek geçmişteki konumu gerek günümüzdeki yapısı açısından farklı kültürlerin kaynaştığı bir alandır. Geçmişte Hititler, Frigyalılar, Lidyalılar, Persler, Helenistik dönem, Bizans imparatorluğu gibi uygarlıklara sahne olmuştur. Günümüzde de Çerkezler, Muhacirler, Türkmenler, Aleviler, Yörükler, Sünniler, Tatarlar vb. gibi farklı kültürlerin bir arada bulunduğu, dolayısıyla da kültürel yapısı itibarıyla zengin bir yöredir.
Araştırma yapılan kasaba ve köyler hakkındaki genel bilgileri şöyle sıralayabiliriz:
...
...
...
Haydarlı Kasabası
Dinar ilçesine bağlı Haydarlı kasabası ilçeye 11 km. dir. Çölovası ismiyle de bilinen Haydarlı'nın nüfusu 10.000'in üzerindedir. Kendini Türkmen olarak tanımlayan yöre halkı, 1200'lü yıllarda İsfahan'dan geldiklerini iddia etmekte ve asıl yerleşim yerlerinin köyün biraz dışında, batısında olduğunu söylemektedirler.
Kasabada bir devlet hastanesi, bir doktor, 3-4 tane ebe, 1 lise, 1 ortaokul ve PTT bulunmaktadır.
Tarım ( buğday, şekerpancarı, patates, sebzecilik vb. ) ve hayvancılık (koyun, inek) temel geçim kaynaklarını oluşturmakta olup arıcılık amacıyla dışarıdan, özellikle Muğla'dan gelenler de bulunmaktadır.
Kasabadan yurt dışına (Almanya, Fransa,Avusturya vb.) ve başka illere (İstanbul, Denizli vb.) gidenler olmuştur.
Hayvanlarla İlgili Ölüme Yorulan Davranışlar
. Köpek uluması (..., Haydarlı, ...) ölüm olacağına yorulur.
Ev ve Eşya İle İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Ayakkabının ters dönmesi ölüm olacağına (..., Haydarlı) yorulur.
Göksel Olaylarla İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Yıldız kaydığı zaman bir insanın yıldızı düştü, Birisi ölecek (..., Haydarlı, ...) denir.
Yiyecek Maddeleri İle İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Kişinin mahsulü çok olup da şişinirse; ya kazadan ya ölümden, harcayamadan ölür denir (Haydarlı)
. Karpuz ham çıkarsa ölüme yorulur (Haydarlı)
Düşle İlgili Ölüme Yorulan Belirtiler
. Haydarlıda ölen kişiden bir şey alınması kefen biçeceğine yorumlanır.
. Rüyada çıplak kadın görmek erkek ölüye, çıplak erkek görmek kadın ölüye yorulur (..., Haydarlı,...)
. Rüyada dişin düştüğünü görmek ölüme (..., Haydarlı, ...) yorulur.
. Rüyada evin bir kenarının göçmüş görülmesi o evden (Haydarlı) birinin öleceğine yorulur.
Göz ve Vücudun Herhangi Bir Yerinin Seğirmesi, Kulak Çınlaması
. Gözün seğirmesi ölüme yorulur (..., Haydarlı, ...)
Bir Çocuğun Durmadan Ağlaması
. Bir çocuk durmadan ağlarsa anasının babasının başını yiyecek denir (...,Haydarlı, ...).
Bir Kimsenin Bitlenmesi
. Bir kimsenin çok bitlenmesi öleceğine yorulmakla birlikte (Haydarlı, ...), ...
Hastada Görülen Psikolojik ve Fizyolojik Belirtiler
. Ölecek kişinin belirtilerinin herkeste aynı olmamakla beraber yüzünün ... beyazlaştığı (Haydarlı), ... söylenir.
. Ölecek kişinin ..., dili morarır (Haydarlı).
. Ölecek olan bazı hastaların ... . Elleri ayakları düşer, salınır (Haydarlı), ...
. Ölecek kişi gözünü bir yere diker (..., Haydarlı, ...), ...
B. Ölümü Uzaklaştırmak, Ölümden Kaçınmak İçin Alınan Tedbirler
Belli Gün ve Zamanlarla İlgili Kaçınmalar
. ..., salı ve cuma günlerinin dernek günü olduğuna (Haydarlı) inanılır
. Bir çocuk hasta olursa, durumu tehlikeli bir hasta varsa cuma günleri ocağa tuz atılır (Haydarlı).
. Arife günleri iğne alınmaz, dikiş dikilmez (Haydarlı, ...). Arife günleri iğne alırsan kefen dikmeye (Haydarlı), ... yorulur.
. Gece sakız çiğnenmez(..., Haydarlı). Ölü eti (..., Haydarlı, ...) çiğnendiği söylenir.
. Sabah güneş doğasıya yatmak iyi karşılanmaz, sabah erken kalkıp namazını, abdestini alırsan belki cenazen kapına gelir denilir (Haydarlı).
Rüyalarla İlgili Kaçınmalar
Düşte görülüp de ölüm ya da bir felaket getireceğine yorulan olayların gerçekleşmemesi için, birtakım pratiklere başvurulur.
. ..., sadaka ( Haydarlı, ...), ... dağıtılır.
Diğer Kaçınmalar
. Çocuğun ismini aldığı kişi hastalanırsa, sakatlanırsa vb. durumlarda o adın çocuğa yaramadığı düşüncesiyle isim değiştirilir (Haydarlı).
ll. ÖLÜM SIRASI
A. Bir Hastanın Öleceği Anlaşıldığında Uygulanan Adet ve İnanmalar
. Öleceği anlaşılan kişinin yanına Kur'an okumasını bilen birisi (..., Haydarlı,...) çağrılır.
. Öleceği anlaşılan kadının 2-3 gün önceden ellerine saçlarına kına yakılır ( ..., Haydarlı,...). Fadime Ananın kına yakmış olması ve kınanın cennetten çıkmış olması gibi nedenlerle kına yakılır (..., Haydarlı)
. Azrail ayakucundan geldiği için ayakucunda oturanlar kaldırılır (Haydarlı, ...)
. Öleceği anlaşılan kişiye su verilir (..., Haydarlı,...). Can hortuma gelince varsa zemzem suyu, hacı suyu yoksa evdeki sudan çay kaşığı ile hastanın ağzına dökülmesi gerektiğine inanılır (..., Haydarlı,...).
. Hastanın ölümü yaklaşınca; dili durmuş, ağzına ölüm inmiş denir (Haydarlı).
. Uzun süre hasta can çekerse, herhalde günahı çoktu(...), ettiğini çekiyor (...) derler ama bunu Allah'tan başka kimsenin bilemeyeceği de söylenir (...,
Haydarlı,...). ... . Ruhu güzelse yüzü duru olur, ruhu iyi değilse nasıl olacağı belli olmaz (Haydarlı). Ruhu güzel değilse ettiğini çekiyor derler (Haydarlı ). ...
B. Ölümün Hemen Sonrasında Uygulanan Adet ve İnanmalar
. Ölenin, ölüp ölmediğini tespit etmek amacıyla ağzına, burnuna gelecek şekilde ayna tutulur (Haydarlı, ...).
. Başının altındaki yastık alınır (Haydarlı, ...).
. Ölü tek başına bir odaya konur. Kadın ve erkekler ayrı yerlerde oturur. Ölünün yüzü sadece akrabalara gösterilir (Haydarlı).
. Çenesi çemberle, tülbentle, yazmayla (Haydarlı, ...), mendille (Haydarlı) bağlanabilir.
. Ayakları bir çaputla bağlanır (Haydarlı, ...). ...
. .... Üstüne çarşaf havlu örtülür (..., Haydarlı, ...). ...
. Ölünün karnının şişmemesi için üzerine demir konur (..., Haydarlı, ...). ...
. .... Hastanın ruhu iyiyse öldüğünde yüzü duru olur, ruhu kötüyse ne türlü olacağı belli olmaz (Haydarlı).
. Gözleri açıksa ölen kişi için ..., dünyasına doyamamış (Haydarlı, ...) denir. ...
. Ölümün duyurulması komşuların birbirine haber vermeleriyle, telefonla, sela verilerek yapılır (Haydarlı, ...).
lll. ÖLÜM SONRASI
A. Ölünün Gömülmeye Hazırlanmasıyla İlgili Adet ve İnanmalar
Yıkama
. Kadın ölüyü kadın yıkayıcı, erkek ölüyü erkek yıkayıcı yıkar. Yıkama yapılan yerde çok kalabalık birikmez. Genellikle evin avlusunda uygun bir yerde yıkama yapılır. Kullanılan suyun sıcaklığına soğukluğuna dikkat edilir. Yıkamaya yardım eden kişi sayısı ikiden dörde kadar olabilmektedir. Yıkamada belli malzemeler kullanıldığı gibi bu malzemelerin yıkama işleminden sonra ne yapıldığı da önemlidir.
. Yıkama suyunu kadın ölüye kadınlar getirir. Haydarlı'da erkeklerin yıkama suyunu da kadınlar getirir.
. Ölüyü yıkamaya üç kişi yardım eder. Bir tanesi kazandan aldığı suyu güğümlere (iki güğüm kullanılır) doldurur ve onu suyu dökecek olan kişiye verir. Bir kişi de yıkar (..., Haydarlı, ...). ...
. Ölünün yıkandığı yere ..., teneşir (Haydarlı) denir. ...
. Yıkarken kulplu denen tas (Haydarlı, ...), ... kullanılır
. Yıkarken günlük tütsüsü yapılır (Haydarlı, ...).
. Kazandan artan suyla ölünün çamaşırları yıkanır (..., Haydarlı, ...). ...
. Kazan, yıkama işleminden sonra ters çevrilir (Haydarlı, ...). ...
. Yıkayan kişiye (..., Haydarlı, ...), ... para verilir ...
. Ölü yıkayan kişi önüne önlük (..., Haydarlı, ...), ... takar.
. Trafik kazası geçirenler, yurt dışından gelenler, intihar edenler yıkanmaz (Haydarlı).
Kefenleme
. Kefen önceden alınabilir (..., Haydarlı,...) .... Kefen önceden biçilebildiği gibi (..., Haydarlı,...) ....
. Haydarlı'da kadın kefeni yedi parça olur. Dutak, peşkir, göynek, altına sarılan yedi kat bez, gömleğin içinden sırta örtülen iki bez, çember gibi parçalardan oluşur.
. Kadın kefenlenirken saçları örgülü ise çözülür (..., Haydarlı).
. Kefen sarılan kilim ya da battaniye camiye (..., Haydarlı, ...) verilir yada eve getirilir (..., Haydarlı).
. Kefenden artan parça camiye (Haydarlı) ... verilir.
Tabut
. Ölünün taşındığı araca sal denir (Haydarlı, ...).
. Genç kız ölümlerinde, yeni evli ölümlerinde, ..., üçeteği (Haydarlı) varsa bunlar da tabutun üstüne konur.
B. Ölünün Gömülmesiyle İlgili Adet ve İnanmalar
. .... Akşam ikindi vaktinden sonra ölen kişi ertesi gün gömülür (..., Haydarlı, ...). Yer ve kabir gece misafir almaz (Haydarlı). ...
. Mezarı, akrabalardan 4-5 kişi (Haydarlı) kazarken ... .
. Mezarın uzunluğu, ölünün boyunun... veya bir ip vasıtasıyla (Haydarlı, ...) ölçülerek; bu ölçüden biraz daha fazla olacak şekilde ayarlanır. ...
. Kadın mezarı erkek mezarına göre daha derin kazılır. Kadının mezarı göğüs hizasına kadar, erkeğin mezarı göbek hizasına kadar kazılır (...,Haydarlı, ...). Bunun nedenleri şu şekilde açıklanmıştır: ..., namaz kılarken kadınların elinin göğüs hizasında olması (Haydarlı, ...). ...
. .... Kemik çıkarsa kefenin içine para konularak ve kemikler çıktığı yere bırakılarak mezar kapatılır (Haydarlı). ...
. Mezar kazılırken genellikle mezarın içine ölüyü koymak için ayrıca bir oygu yapılır (..., Haydarlı, ...). ...
. Ölü mezara yönü kıbleye (Haydarlı, ...), ...gelecek şekilde yatırılır. ...
. Ölü oygunun içine yerleştirildikten sonra oygu; eğimli şekilde dizilen tahtalarla (..., Haydarlı, ...), ... kapatılır.... Ağaçların arasına açık kalan kısımlarına çöp (Haydarlı), ... konur. ...
. Mezarın üzerine su dökülür (Haydarlı, ...). Mezarın üzerine dökülen suyu akraba çevresinden bir çocuk (Haydarlı, ...), .... taşır. ...
. Ölü gömüldükten sonra hoca (..., Haydarlı, ...); ... dua okumak amacıyla mezarın yanında kısa bir süre bekleyebilir.
C. Ölünün Gömülmesinden Sonraki Adet ve İnanmalar
. Ölü evinde, başsağlığı ölü evinden ayrılırken dilenir (Haydarlı). ...
Ölü İçin Yapılan Belli Gün ve Yemekler
. ... Haydarlı ve ...' de komşular iki-üç gün yemek getirir.
. Ölünün ardından .... Haydarlı'da yedisi elliikisi yapılır. Belirtilen bu günlerde Kur'an okutulur, komşulara ve akrabalara yemek verilir.
. ... Yedisinde pişi yapılır (Haydarlı).
. Elli ikisinde herkes evinde kendisi dua okur, kurban kesilir (Haydarlı). Elli ikinci günü ölünün etinin yere döküldüğüne, etiyle kemiğinin birbirinden ayrıldığına inanılır (Haydarlı).
. Arife günleri ilk namazda almeç (Haydarlı) dağıtılır. Arife günleri ölülerin geldiğine (Haydarlı), ...inanılır.
. Ölünün giysileri, ayakkabısı vb. yıkanıp temizlenip fakirlere dağıtılır (..., Haydarlı, ...). ...
Yasla İlgili Adet ve İnanmalar
. Yas tutulmakla beraber (..., Haydarlı, ...), .... Ölen kişi genç ise yas daha uzun süre tutulur (Haydarlı, ...). Yas süresi 10-15 gün, 1 ay (Haydarlı), ... sürebilir.
D. Ruhla İlgili Adet ve İnanmalar
. Ruhun ağızdan çıktığına inanılır (..., Haydarlı, ...). ...
. ... Soluk kesilince ruh da kesilir (..., Haydarlı)
. Ruhun ölüm olayından sonra ziyarete geldiğine inanılır (..., Haydarlı, ...). Ruhun, ...arife günleri geldiğine (Haydarlı) inanılır. ...
. Ruh rüyada vücuttan ayrılır (..., Haydarlı).
E. Mezar- Mezarlıkla İlgili Adet ve İnanmalar
. Mezarın ayakucuna ve başucuna tahta dikilir (..., Haydarlı).... Eskiden tahta veya işlenmemiş taşlar kullanılırken şimdi mermer taşlar kullanılmaktadır (..., Haydarlı, ).
. Mezar taşına ana-baba adı, kendi adı, kaç yılında öldüğü, nerede öldüğü yazılır (..., Haydarlı, ...).
. .... Mezar Haydarlı'da ölümünden bir yıl sonra arife günü yapılır.
. Mezarın başına ..., lale (Haydarlı) gibi çiçekler ... dikilir.
. Mezarlıktaki ağaçlar (..., Haydarlı, ...) kesilmez, ....
. Mezarlıktaki ağaçların meyvesi de koparılmaz (Haydarlı, ...).
. Mezar parmakla işaret edilmez, günahtır (..., Haydarlı, ...), ....
. Ölen olunca, mezardan toprak alınıp ölü sahibine yalatılır (Haydarlı).
. ... kadınlar mezar ziyaretine gitmezler; ancak Kur'an okuyabiliyorsa, abdesli ise bazen (Haydarlı) ... gidebilir. ...
KAYNAK KİŞİLER
(Haydarlı): Saim BURAK; lakabı Alagayışlar, yaş 62, eskiden çobanlık yapmış, şimdi çalışmıyor, iki çocuk sahibi, karısı ölmüş, ilkokul mezunu, yörenin yerlisi, yöre dışına gitmiş.
(Haydarlı): Eşe BOZAN; 70 yaşında, eşi yaşamıyor, eskiden ev hanımıymış, şimdi çalışmıyor, okur-yazarlığı yok, yörenin yerlisi, yöre dışına çıkmış.
Türk Halk Kültürü Araştırmaları 1999 Dergisi 64-101. sayfalar
Not : Yazı çok uzun olduğundan, sadece Haydarlı ile ilgili bölümleri alınmıştır.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)